Một điều mà tôi suy tưởng nhiều trong thời gian qua khi bắt đầu kiến tạo những nền tảng đầu tiên của Lý thuyết toàn thức trí (Omni-Wisdom Theory) là khía cạnh thực hành của nó. Ví như, gần đây tôi hay nói về khái niệm cá nhân phát triển toàn diện trong doanh nghiệp của mình, và để diễn đạt được ý tưởng này tôi hay quy chiếu theo mô hình Thân – Tâm – Trí – Ý, và mục tiêu của lãnh đạo không gì hơn là giúp cho những nhân sự tổ chức phát triển đủ đầy cả bốn khía cạnh này.
Để chuyển dịch con người về hệ quy chiếu này thì tôi lại nhận ra vai trò quan trọng của lãnh đạo để chuyển hoá con người. Nhưng thuật ngữ lãnh đạo dưới góc nhìn của khoa học thì tôi lại thấy chưa thật sự đầy đủ. Các mô hình lý thuyết đưa ra chỉ là các phương thức lãnh đạo rời rạc, thiếu hệ quy chiếu thế nên khó ứng dụng.
Từ ý đó, tôi thử áp dụng tư duy của Lý thuyết toàn thức trí (OMT) vào phân tích mô hình lãnh đạo xem kết quả trả ra có sáng rõ hơn không, và lần lượt các luận điểm được đưa ra như sau:
1. Quản lý (Management) vs. Lãnh đạo (Leadership)
Trong các mô hình doanh nghiệp hay tổ chức thì vai trò của lãnh đạo và quản lý rất rõ ràng, nhưng lại hay bị lẫn lộn:
- Quản lý (Management) thì bận tâm đến Tác vụ (Task)
- Lãnh đạo (Leadership) thì quan tâm tới Con người (People) và sự phát triển của họ.
Trong tổ chức kinh tế ngày nay thì những vai trò này đôi khi sẽ lẫn lộn. Tôi đã gặp những giám đốc trẻ của doanh nghiệp cả trăm tỷ đồng, nhưng họ chỉ biết chú trọng vào tác vụ chứ không hề quan tâm đến việc phát triển con người. Những doanh nghiệp như thế, theo tôi đánh giá, là không có đường dài khi chỉ tập trung vào tối ưu cái ngắn hạn, nên tôi nghĩ họ cũng chẳng cần tôi phải cố vấn gì thêm. Tuy thế, đó vẫn là góc nhìn của riêng tôi.
2. Hai lối phát triển con người: Thúc đẩy (Push) vs. Lôi kéo (Pull)
Áp dụng tư duy dịch luận thì lãnh đạo hướng tới mục tiêu phát triển con người có hai con đường như trên:
- Phương thức thúc đẩy (Push): Dùng quyền lực cứng để ép buộc nhiều hơn, các phương thức lãnh đạo hướng dương và cứng nhắc.
- Phương thức lôi kéo (Pull): Nhu mì hơn, thường theo cách thức khích lệ và kêu gọi sự đồng thuận.
Tóm lại, không có phương án tốt nhất. Một người lãnh đạo toàn năng phải biết ứng dụng uyển chuyển các hình thức trong từng giai đoạn của doanh nghiệp và ngành hàng mà doanh nghiệp vận hành.
3. Phát triển con người như thế nào là toàn diện?
Áp dụng công thức của Toàn Thức Ý (Omni-Knowing) cho cấu trúc con người, ta nhận diện được về biểu hiện hiện thực của con người cấu thành từ bốn phần: Thân – Tâm – Trí – Ý:
- Thân: Khoẻ mạnh
- Tâm: Yêu thương
- Trí: Sáng rõ
- Ý: Giác ngộ
Lãnh đạo con người hướng về sự phát triển toàn diện theo đó là quá trình tác động vào bốn tầng cấu trúc này để tạo ra từ họ sự thay đổi phù hợp. Đến đây chúng ta có thể tạm kết luận sẽ có ít nhất 8 hình thức lãnh đạo chuẩn. Kết hợp với góc nhìn khoa học mở rộng, tôi đề xuất thêm một số hình thái lãnh đạo thuộc về tập con nữa, cho ra mô hình tổng cộng có 15 hình thái lãnh đạo.
4. Tổng thể 15 hình thái lãnh đạo
Theo mô hình, tuỳ thuộc vào đường lối phát triển con người là Thúc đẩy (Push) hay Lôi kéo (Pull), kết hợp với đối tượng tác động là Thân – Tâm – Trí – Ý mà cho ra các phương thức lãnh đạo khác nhau. Một lần nữa, tôi nhắc lại về tính tương đối của các hình thái và tính cấp thiết của việc áp dụng nhuần nhuyễn.
07 hình thái lãnh đạo theo hình thức Thúc đẩy (Push):
- Tác vụ (Transactional): Tập trung vào sự vụ là chính, nhỏ lẻ chi tiết, phù hợp cho các doanh nghiệp mới và còn nhỏ.
- Chuyên chế (Autocratic): Dựa trên uy quyền và cách thức ra quyết định độc tài từ một cá nhân cao nhất. Hình thức lãnh đạo này vẫn tác động vào lớp Thân bên ngoài, dựa vào các cơ chế được xác lập bởi thể chế và quyền lực cứng.
- Thúc Ép (Coercive): Bắt đầu tác động vào lớp Tâm của con người. Những tác động này còn thô và khởi lên những cảm xúc tiêu cực của sự cấp bách, tính ép buộc.
- Quyền Trị (Authoritarian): Tác động vào lớp Tâm của con người, nhưng được làm mạnh lên bằng yếu tố cảm tính tập thể chịu trách nhiệm và thực thi thay vì chỉ một cá nhân như hình thức đầu.
- Đào Tạo (Training): Giáo dục thiên về kỹ năng phục vụ trực tiếp cho nhu cầu đặc thù của công việc.
- Dạy dỗ (Teaching): Giáo dục hướng về kỹ năng nhưng trang bị thêm kiến thức và nhận thức.
- Làm Gương (Pace-setting): Thúc đẩy nhân sự thay đổi từ bên trong thông qua quá trình thân giáo hay làm gương của người lãnh đạo.
07 hình thái lãnh đạo theo hình thức Lôi kéo (Pull):
- Quan Liêu (Bureaucratic): Yêu cầu nhân sự hoàn thành nhiệm vụ được giao thông qua những ràng buộc thuộc về chức năng và nhiệm vụ của các phòng ban.
- Dân Chủ (Democratic): Khuyến khích nhân sự hoàn thành nhiệm vụ thông qua quá trình đồng thuận và chịu trách nhiệm tập thể.
- Kết Nối (Affiliative): Dẫn dắt nhân sự đạt mục tiêu thông qua công cụ là sự kết nối, cảm mến, gắn bó cá nhân giữa nhà lãnh đạo và nhân sự (tức vì yêu quý con người mà làm).
- Đồng Thuận (Authoritative): Dẫn dắt nhân sự đạt mục tiêu thông qua công cụ là sự kết nối và gắn bó của cá nhân đối với tổ chức thông qua hệ thống tổng thể của doanh nghiệp, định hình bởi triết lý kinh doanh và phụng sự (tức vì yêu quý tổ chức mà làm).
- Huấn Luyện (Coaching): Giáo dục về kỹ năng nhưng khuyến khích đúc kết xây dựng tư duy tổng quan cho các lĩnh vực tương tự và cuộc sống.
- Tư Huấn (Mentoring): Giáo dục toàn diện thiên về phát triển con người trong cả công việc và đời sống.
- Chuyển Hoá (Transformational): Lãnh đạo hướng tới sự chuyển hoá của toàn bộ doanh nghiệp bằng tính kết nối tổng thể, sức thu hút, thuyết phục, dẫn dắt của triết lý kinh doanh và năng lực lãnh đạo của cả tổ chức.
Sau khi điểm qua 14 hình thức lãnh đạo cốt lõi này rồi, chúng ta có thể ngầm hiểu là các hình thức cấp trên sẽ tác động nhiều vào cái trí và cái thức bên trong con người nhiều hơn, trong khi các hình thức tầng dưới thì tác động nhiều vào lớp thân và lớp tâm của con người. Ở những tầng bậc cao hơn, nhân sự gắn bó cũng được đòi hỏi một sự trưởng thành nội tâm nhất định trước khi những hình thái lãnh đạo này được áp dụng. Và một lần nữa nhắc lại, một người lãnh đạo tài tình phải có khả năng luân chuyển các hình thái lãnh đạo này một cách linh hoạt trong tổ chức để đạt được mục tiêu.
Hình thái thứ 15: Lãnh đạo Vô Vi (Laissez-faire)
Lúc viết đến đây, tôi cũng nghĩ có thể 08 hay 14 hình thái lãnh đạo là đủ rồi. Nhưng vô tình đọc lại một đoạn trong cuốn Đạo Đức Kinh của Lão Tử lại có một đoạn mà ông dạy cho vua trị nước bằng cái triết lý của Vô Vi. Thế rồi tôi bỗng ngộ ra là ngoài 14 hình thái hữu vi này của lãnh đạo còn tồn tại một hình thái nữa theo triết lý vô vi, tức là Lãnh đạo mà làm như không làm, nhưng bỗng như đã làm tất cả.
Tôi nhân tiện khép chung với khái niệm Laissez-faire mà các sách khoa học lãnh đạo hay nói tới. Hình thái này có thể phù hợp với những doanh nghiệp mà ở đó con người đã phát triển đến mức tận cùng của sự trưởng thành mà người chủ hay lãnh đạo tối cao của tổ chức gần như chẳng phải làm gì cả. Có thể nó vẫn còn hơi xa đối với nền kinh tế Việt và các mô hình hiện tại, nhưng đâu đó chúng ta cũng có thể quan sát được một vài biểu hiện của hình thái lãnh đạo này và xây lộ trình để hướng tới điều đó.
Trên đây là quan điểm của tôi, cũng như có thể là một mô hình quy chuẩn đầu tiên cho cái mà khoa học xã hội gọi là lãnh đạo theo góc nhìn và phân tích của Lý thuyết toàn thức trí. Có thể những người khác, có góc nhìn khác, sẽ có cách chia tách phù hợp hơn, hoặc đóng góp thêm cho tôi để mô hình này được hoàn thiện.


