Tiếp nối chuỗi bài về Toàn Thức Trí, chủ đề Toàn Thức Ý, hôm nay tôi xin trình bày một khía cạnh ứng dụng của lý thuyết này vào đời sống, để mọi người có thể tự đánh giá là trí tuệ của những tôn giáo cổ xưa liệu đã phai nhoà chưa hay vẫn còn liên đới tới gần như tất cả các mặt của đời sống.
Như đã trình bày ở lần trước, nói theo triết lý của Nhà Phật thì bên trong con người chúng ta chỉ tồn tại duy nhất một thực thể vĩnh hằng là Ý Chân Thật, bao quanh bởi Ngũ Uẩn tức Sắc – Thọ – Tưởng – Hành – Thức, nói đơn giản đi là Nghe – Thấy – Nói – Biết. Bên ngoài nữa thì Ý Chân Thật của chúng ta còn được bao bọc bởi lớp Tánh (những thói quen, tập tính) và lớp Tình (muôn vàn trạng thái của cảm xúc).
Vậy theo định nghĩa này suy ra, những gì chúng ta cảm nhận đều có thể là không thật vì nó bị thay đổi bởi lớp Tánh, lớp Tình hình thành nên Nghe – Thấy – Nói – Biết chọn lọc theo niềm tin bên trong của con người. Mọi người có nghĩ rằng bản thân chúng ta luôn nghe thấy nói biết đúng bản chất của sự vật, sự việc, hiện tượng không? Ai chứ tôi thì chắc chắn là không.
Chính vì tôi quan sát được sự thiếu chánh niệm trong nghe thấy nói biết của chính mình, mà từ đó tôi nhận diện thêm được sự thiếu chánh niệm trong nghe thấy nói biết của những người xung quanh. Hiện tượng này theo khoa học tôi gọi là Nghe Thấy Nói Biết Chọn Lọc, và phần còn lại tôi xin đưa ra bốn minh chứng cho quan điểm này dựa trên những trải nghiệm trong đời sống và tôn giáo của riêng tôi:
1. Nghe Chọn Lọc (Selective Listening)
Chúng ta đều có vướng mắc ở việc nghe, vì trước khi nghe chúng ta thường có những giả định và hình ảnh tâm trí có sẵn. Nên khi nghe, chúng ta không nghe sự thật, mà chỉ nghe một phần của sự thật phù hợp với quan điểm và niềm tin bên trong của chính mình.
Trong đời sống vì thế mà khi vợ chồng giận nhau, hai gia đình cũng vì thế mà cạch mặt nhau vì họ không những chỉ nghe những gì con cái họ nói, mà cho dù họ có nghe đối tượng còn lại trình bày, họ cũng chỉ nghe chọn lọc những gì phù hợp với niềm tin bên trong của họ, tức là: “Tôi thương con tôi, thế nên con tôi luôn đúng.”
Trong công việc thì tôi chứng kiến việc này thường xuyên khi cùng một cuộc họp ý tưởng như nhau, cùng một lần tôi giảng giải nhưng cách nghe và hiểu của từng đối tượng lại khác nhau:
- Các bạn trong ban giám đốc luôn hiểu gần trọn ý những gì tôi nói.
- Một số bạn thâm niên khác thì tuy là cũng có kinh nghiệm nhưng cũng chỉ nắm bắt được những phần phù hợp với ý tưởng giả định trước của bạn ấy.
- Còn những bạn trẻ thì đa phần đều xem tôi là “vấn nạn”, nhận định là tôi không giải thích kỹ những gì tôi nghĩ mà luôn bắt các bạn phải nghe 1 hiểu 10.
Đối với khách hàng thì còn rõ rệt hơn: một số khách hàng dường như chỉ muốn nghe một phần nhỏ trong toàn bộ bài nội dung chúng tôi trình bày. Và vì thế họ không thể hiểu được tổng thể của bài và lý do vì sao chúng tôi lại phải làm quá nhiều thứ cho một việc mà họ nghĩ là nhỏ và không quan trọng.
Kết luận: Không quan trọng bạn nói gì, điều quan trọng là bạn phải nắm bắt được cái “lưới lọc tư duy” của người nghe, vì phần đông con người đều nghe trong chọn lọc.
2. Thấy Chọn Lọc (Selective Observing)
Tương tự với nghe, chúng ta cũng nhìn và thấy rất chọn lọc. Đó là lý do vì sao môn ảo thuật tồn tại, vì nó khai thác được cái thấy chọn lọc của con người để tạo ra những bất ngờ.
Một ví dụ nữa khá thú vị mà mọi người có thể tìm kiếm bằng từ khoá “The Invisible Gorilla” — một thí nghiệm nổi tiếng của Christopher Chabris & Daniel Simons. Họ cho một nhóm người quan sát các sinh viên ném bóng, yêu cầu đếm số lần ném bóng và rồi cho một người mặc đồ khỉ đột đi ngang qua sân. Kết quả bất ngờ là gần một nửa số người quan sát đều tập trung vào việc đếm số lần ném nhiều đến mức hoàn toàn không nhìn thấy con khỉ đột.
Qua thực nghiệm của ảo thuật và thí nghiệm này, tôi nhận định là chúng ta cũng không chánh niệm hơn là mấy cho việc nhìn so với việc nghe. Mọi thứ đều được tiền định bằng những niềm tin và mục đích bên trong từ trước.
3. Biết Chọn Lọc (Selective Knowledge)
Sau khi đã chấp nhận là con người chúng ta có cái nghe và cái thấy chọn lọc thì hiển nhiên chúng ta sẽ thừa nhận con người cũng vì thế mà có cái biết rất chọn lọc. Chúng ta cứ nghĩ rằng cái biết của chúng ta là khách quan rồi từ đó mới hình thành nên niềm tin, nhưng không: Niềm tin bên trong đã quyết định cái biết của chúng ta từ trước.
Đơn cử, tất cả các tôn giáo đều tự nhận duy chỉ có góc nhìn của họ là khách quan về vũ trụ, nhân sinh và thế giới. Nhưng sự thật là chúng ta có quá nhiều tôn giáo đang song song tồn tại. Vậy cái nào mới là đúng?
- Cùng là một sự việc khi một người nào đó nhận được hiện thực như ý: nếu tin vào Chúa, người Cơ Đốc sẽ nói rằng đó là ý Chúa; người tin vào Phật sẽ nói là Phật phù hộ; người theo WiT sẽ nói đó là do “rõ hình ra quả”.
- Tương tự ngược lại khi nhận phải hiện thực bất như ý: người Cơ Đốc lại nói là Chúa thử thách; người tin vào Phật thì nói là nghiệp báo; người tin WiT thì lại nói là chưa rõ hình hoặc do tổng nghiệp chưa tích tạo đủ công đức phước đức.
Sinh hoạt qua nhiều tôn giáo thì điều mà tôi ngộ ra đó là tôi phủ định niềm tin vào chân lý khách quan tuyệt đối. Lý thuyết của tôi đó là: Niềm tin bên trong quyết định chân lý chủ quan của mỗi người.
Cũng vì thế mà khi niềm tin bên trong thay đổi, con người sẽ thay đổi tôn giáo: gia đình tôi có người cải đạo từ Phật Tử sang Cơ Đốc Nhân; trong cộng đồng WiT cũng có những người chuyển từ tin thầy sang tin Chúa; và cũng kha khá những người tôi biết từ tin Chúa rồi lại chuyển qua thực hành thiền, chánh niệm và tin Phật.
Kết luận: Chúng ta có toàn quyền để tin vào những gì chúng ta muốn tin, vì nó chỉ phản ánh cái biết chọn lọc của mỗi con người mà thôi. Họa chăng chỉ có bậc giác ngộ mới thực có cái biết toàn trí. Mọi người có toàn quyền để tin những gì mình muốn tin, chỉ là đừng tìm cách áp đặt cái biết chọn lọc đấy lên niềm tin và tư duy của một cá nhân khác.
4. Nói Chọn Lọc (Selective Testifying)
Cuối cùng, hệ quả của quá trình nghe thấy biết chọn lọc là nói hay làm chứng chọn lọc.
Quay lại ví dụ về hiện thực như ý và bất như ý ở trên: khi cá nhân nhận được sự thật như ý, nếu họ tin Chúa, họ sẽ đứng ra làm chứng lời Chúa, nói Phúc Âm để người khác cùng nhận đức tin này. Trong WiT thì có một thực hành tương tự gọi là “bài học tâm đắc ngộ ra”, sau đó cả người nói và người nghe đều củng cố hiện thực qua việc xây dựng khái niệm nguồn và hình ảnh tâm trí thuận chiều mong muốn.
Một ví dụ khác mang tính khoa học xã hội hơn: các tổ chức bán hàng đa cấp liên tục mời những người thành công trong mạng lưới đến làm chứng cho hiện thực giàu có vật chất, từ đó kích hoạt tham tưởng của người nghe để họ theo đuổi cùng mục tiêu. Dưới góc nhìn tâm lý, đây là một hình thức điều hướng tâm lý; trong WiT thì gọi là phương pháp tụ chúng, quảng bá phối hợp dẫn dắt. Tên gọi khác nhau, nhưng phương thức tương tự, chỉ khác nhau ở mục đích và tâm niệm khởi phát.
5. Kết luận
Giải thích đến đây, mục đích của tôi là mong muốn mọi người công nhận một sự thật: Tất cả chúng ta không có ai là chánh niệm tuyệt đối trong nghe thấy nói biết hết, mà phần đông là rất chọn lọc.
Tuy thế, nhận diện vấn đề chính là bước đầu tiên trên hành trình hướng tới việc nghe thấy nói biết trong chánh niệm, và bản thân tôi cũng đang thực hành điều đó mỗi ngày.
Cho những ai thuần theo góc nhìn khoa học, tôi xin mạn phép giới thiệu bộ sách về Phi Lý Trí của tác giả Dan Ariely, một bậc thầy tâm lý học mà tôi ngưỡng mộ, vì nó cũng bàn về những điều tương tự. Hoặc theo quan điểm của WiT:
“Khi chúng ta nghe thấy nói biết thì chỉ cần biết mình đang Nghe, biết mình đang Thấy, biết mình đang Nói, biết mình đang Biết; đừng để cho lớp Tánh, lớp Tình chen vào.”
Làm được như thế đã là quý giá lắm rồi.
Trong tài liệu tôn giáo có một khái niệm chỉ về Ý Chân Thật được hình tượng như một Lâu đài nội tâm, mà ở đó những cơn sóng gió cảm xúc thổi mạnh thế nào cũng không thể lay chuyển. Nhưng than ôi, tâm trí con người ngày nay thường không vững như lâu đài mà dễ bị xáo động, chỉ cần một ngọn gió nhẹ thổi qua là đã dậy sóng. Thế nên con người hiện đại cứ mãi bị lớp tánh tình dẫn dắt, hỷ nộ ái ố cứ thế mà trào dâng.


