Với mục tiêu muốn giúp cho mọi người hiểu rõ hơn về sáng tạo và có khả năng phát huy được hết tiềm năng sáng tạo trong mình, trước tiên tôi muốn làm rõ một vài quan điểm liên quan đến chủ đề này. Quan điểm đầu tiên đó là mối quan hệ giữa sự thông minh và sáng tạo.
Luận điểm tôi đưa ra ở đây là để sáng tạo được chắc chắn chúng ta cần đến trí thông minh, tuy nhiên người thông minh thì chưa chắc đã là người sáng tạo. Trí thông minh cũng có rất nhiều định dạng, và tuỳ theo định dạng trí thông minh mà thành phẩm sáng tạo cũng khác nhau.
Theo Gardner, trí thông minh gồm có 09 loại, mà để dễ nhớ tôi hay chia làm 4 cặp và 1 lẻ. Cái lẻ là cái sau này mới được thêm vào chứ ngày xưa tôi học chỉ có 8 thôi.
1.1. Trí thông minh ngôn ngữ (Linguistic Intelligence): khả năng sử dụng từ ngữ hiệu quả bao gồm nói viết. Điển hình như nhà văn, nhà thơ, luật sư, nhà báo.
1.2. Trí thông minh luận lý (Logical-Mathematical Intelligence): khả năng phân tích vấn đề một cách logic, thực hiện các phép tính và điều tra khoa học. Điển hình như nhà khoa học, nhà toán học, kỹ sư, lập trình viên.
2.1. Trí thông minh không gian (Spatial Intelligence): khả năng suy nghĩ bằng hình ảnh, hình dung và định hướng trong không gian đa chiều. Điển hình như kiến trúc sư, họa sĩ, phi công, nhà thiết kế đồ họa.
2.2. Trí thông minh âm thanh (Audible Intelligence): khả năng nhận biết, sáng tác, biểu diễn và cảm thụ nhịp điệu, âm thanh, và giai điệu. Điển hình như nhạc sĩ, ca sĩ, nhà soạn nhạc, nhạc trưởng.
3.1. Trí thông minh thân thể (Bodily-Kinesthetic Intelligence): khả năng sử dụng cơ thể để giải quyết vấn đề, thể hiện ý tưởng và kiểm soát chuyển động cơ thể một cách khéo léo. Điển hình như vận động viên, vũ công, diễn viên, thợ thủ công, bác sĩ phẫu thuật.
3.2. Trí thông minh thiên nhiên (Naturalist Intelligence): khả năng nhận dạng, phân loại các loài động thực vật, và hiểu rõ các hệ thống, mô hình trong tự nhiên. Điển hình như nhà sinh vật học, nhà thực vật học, nhà bảo tồn, nông dân.
4.1 Trí thông minh nội tâm (Intrapersonal Intelligence): khả năng tự nhận thức về bản thân: hiểu rõ cảm xúc, mục tiêu, điểm mạnh, điểm yếu, và khả năng tự điều chỉnh hành vi. Điển hình như nhà tâm lý học, nhà văn, người làm công tác nghiên cứu cá nhân.
4.2. Trí thông minh tương tác (Interpersonal Intelligence): khả năng thấu hiểu, tương tác hiệu quả với người khác; nhạy cảm với tâm trạng, động lực và mong muốn của người xung quanh. Điển hình như giáo viên, nhà tư vấn, nhà lãnh đạo, nhân viên bán hàng.
5.0. Trí thông minh hiện sinh (Existential Intelligence): khả năng suy ngẫm và đặt câu hỏi về sự tồn tại của con người, ý nghĩa cuộc sống, cái chết, và các vấn đề siêu hình khác. (Trí thông minh này được Gardner đề xuất sau cùng và vẫn đang trong quá trình cân nhắc để được chấp nhận chính thức). Điển hình như triết gia, nhà thần học, nhà huyền học, các bậc giác ngộ, bậc thầy tâm linh.
Lý do tôi chia cặp như vậy là để cho dễ nhớ và mọi người có thể cũng đồng ý là giáo dục học đường ngày nay tập trung nhiều các loại trí thông minh ở phía trên. Điểm thứ hai khi nói về một người sáng tạo, cũng cần phải làm rõ về thế mạnh sáng tạo của họ. Ví như họ mạnh về trí thông minh không gian và là những nghệ sĩ vẽ tranh tuyệt vời, nhưng khi bước qua lãnh vực âm nhạc chưa chắc họ sẽ xuất chúng. Như công việc tôi đang làm thì tập trung nhiều vào trí thông tin ngôn ngữ trong viết lách, không gian 2D trong thiết kế, thế nên mọi người có cái suy nghĩ quy chụp là người nào không giỏi viết lách hay thiết kế thì là không sáng tạo.
Một cách hình dung ví von thì trí thông minh như nguyên liệu và sáng tạo là món ăn mà chúng ta nấu ra. Nếu nguyên liệu của người đầu bếp chỉ toàn là đồ chay, hẳn nhiên anh ta không thể nấu món mặn, nhưng điều đó không có nghĩa rằng anh ấy là người đầu bếp tồi. Mọi vật, hay mọi cá nhân, chỉ là cần được thấu hiểu và đặt đúng vào vị trí dành cho họ.
Thế nên ở bài viết số 2 này đặt ra hai vấn đề. Một là, chúng ta cần phải xác định được trí thông minh của chúng ta mạnh ở dạng nào để phát huy. Hai là, làm sao có thể kết hợp không chỉ một mà nhiều loại trí thông minh khác nhau để cho ra những sáng tạo vượt trội.
Ví như tác phẩm nàng Mona Lisa của danh hoạ Leonardo Da Vinci. Ông không chỉ kết hợp trí thông minh không gian 2D trong việc vẽ mà cả khả năng thấu hiểu con người, tâm trạng nội tâm của họ trong từng nét cọ, kết hợp với hiểu biết về giải phẫu và những sáng tạo trong việc sử dụng đa lớp màu sơn để cho ra những tác phẩm chân thật đến mức ngày nay khoa học chưa thể sao chép. Và thực tế là nhân loại cũng công nhận Leonardo Da Vinci là một người đa tài đỉnh cao (polymath) khi ông vượt trội trong mọi lĩnh vực và phát huy được bậc cao trí thông minh của mình, kết hợp cùng khả năng tư duy sáng tạo nhuần nhuyễn.
Nói như vậy, không phải là tôi phủ nhận yếu tố thiên bẩm. Nhưng trước khi bàn đến chủ đề này, sao chúng ta không kiểm thảo lại hết xem mình có những năng lực tư duy gì và đã phát huy được hết chưa, rồi sau đó mới truy vấn lại câu hỏi liệu chúng ta có nhiều hay có ít hay không có năng khiếu trong lãnh vực này. Bản thân tôi sau nhiều năm tìm hiểu thì nhận ra câu trả lời cho câu hỏi này phức tạp hơn nhiều một cái Yes/No mà chúng ta vẫn hay lầm.
Luận điểm này, tôi sẽ chia sẻ góc nhìn của mình ở bài sau.
#creativity #intelligence #cascadeflowcreativity


