Trước hết phải nói sáng tạo là một chủ đề nhạy cảm vì hai lý do: thứ nhất là tính bất định, thứ hai là tính cá nhân. Thứ nhất, bất định là bởi vì phần đông chúng ta cho rằng sáng tạo không có công thức và khó nắm bắt, thế nên nó không dễ để định nghĩa hay truyền đạt. Thứ hai, tính cá nhân là bởi vì một thứ có thể là sáng tạo đối với người này nhưng lại là rập khuôn đối với người kia. Nhiều người nói về sáng tạo nhưng chúng vẫn chưa thống nhất được định nghĩa của sáng tạo là gì. Thế nên, tôi trình bày với mục tiêu chia sẻ là chính, và nếu có gì chưa phù hợp thì mọi người bỏ qua cho.
Lý do là thời gian gần đây trào lưu AI nở rộ quá. Để bắt kịp trào lưu thì bản thân tôi cũng cất công tầm sư học đạo khắp nơi và dành nhiều thời gian xem nội dung ngắn trên Reel và Tiktok đến chóng cả mặt. Nhưng sau tất cả những cơn dật ấy, tôi thấy bên trong mình lại thèm thèm một chút gì đó con người, một bản nhạc đánh lỗi, một bức tranh vẽ sai, một chút phi lý trong lập luận. Tóm lại là đang hơi bội thực AI tí và thèm được tương tác với con người.
Hôm trước đi dự hội thảo bạn tôi, sáng lập một đơn vị tư vấn, cũng nói vai trò của Creative Director (Giám đốc sáng tạo) trong thời đại này là đưa ra tiêu chí và lựa chọn ý tưởng chứ không nghĩ nhiều nữa. Tôi nửa đồng ý nửa không, vì bản thân tôi còn khao khát cái sáng tạo của chính con người nhiều lắm, trong cái thời đại của OI & AI, trí thông minh hữu cơ kết hợp cùng trí thông minh nhân tạo.
Thế nên, quan điểm của tôi là chúng ta cứ dùng AI để công việc được hiệu suất hơn, nhưng đừng giao phó toàn bộ quy trình sáng tạo cho nó, vì sáng tạo thực ra cũng không khó nếu biết cách. Luận điểm này tôi đúc kết sau nhiều năm làm trong ngành, cũng như giảng dạy về nội dung này trên giảng đường. Mục tiêu sắp tới của tôi trong chuỗi bài viết này là chia sẻ một chút những gì tôi hiểu về sáng tạo để chủ đề này trở nên dễ dàng nhất có thể, để OI vẫn có cơ hội nở rộ trong kỷ nguyên AI hiện tại.
Luận điểm #1: Sáng tạo không khó, nó có công thức
Theo tôi định nghĩa, sáng tạo có hai dạng cơ bản là sáng tạo tuyến tính và sáng tạo phi tuyến tính. Sáng tạo tuyến tính hiểu đơn giản là sao chép và tối ưu, và vì ý nghĩa này nên nó có công thức. Công thức của sáng tạo, theo ngôn ngữ tôi hay gọi là Gốc rễ sáng tạo (Creative Root – #CreativeRoot) có thể áp dụng được trong nhiều lãnh vực.
Lấy một ví dụ cho dễ hiểu là Gốc rễ sáng tạo của #kết_hợp tức (#combine) là cái nọ cộng với cái kia cho ra một cái mới. Trong tự nhiên, con người kết hợp với nhau cho ra những con người mới, lai ghép khác loài thì cho ra loài mới như con hổ sư (kết hợp của hổ và sư tử). Trong sản phẩm, thì có một ví dụ kinh điển của “1 cái điện thoại + 1 cái máy nghe + 1 cái máy lướt web = 1 cái iPhone” chắc mọi người vẫn còn nhớ cái ví dụ này. Trong kinh doanh, mô hình kinh doanh mới ra đời là sự kết hợp của hai mô hình kinh doanh cũ, ví như tiệm tạp hoá kết hợp với cung cấp chỗ ngồi ăn thì có các mô hình kinh doanh như GS25 aka Lifestyle Platform. Trong âm nhạc, âm nhạc đương đại kết hợp với chất liệu dân gian thì chúng ta có các nghệ sĩ như Hoàng Thuỳ Linh, Hoà Minzy và các tác phẩm tương tự.
Tương tự, nhưng ngược lại, chúng ta có Gốc rễ sáng tạo của #bóc_tách, tức là phân rã từ một thứ cũ thành hai thứ mới. Trong tự nhiên thì quá rõ rồi, từ một vài động vật đơn giản, chúng phân ra thành cả một hệ sinh thái như hiện tại. Trong xã hội, ngày xưa làm gì có quốc gia, mọi người chỉ sinh sống với nhau như một giống loại hay các thị tộc, sau này mới có các châu lục và quốc gia riêng rẽ. Trong kinh doanh, từ một công ty to lên tập đoàn rồi lại chia nhỏ thành các công ty thành viên để chuyên môn hoá trong các lĩnh vực riêng. Trong truyền thông, một ý tưởng chủ đạo chia nhỏ thành các giai đoạn, và phù hợp với từng nền tảng. – Tóm lại, nếu nắm vững các công thức sáng tạo #creativeroot là giải quyết được một phần. Phần sau là ứng dụng sao cho khéo léo để phù hợp.
Luận điểm #2: Ai cũng có thể sáng tạo
Tôi sinh ra trong một gia đình có gốc nghệ thuật và giáo dục, được tiếp xúc từ bé nên tầm cấp 2 tôi đã tự sáng tác nhạc, làm thơ, vẽ tranh, tham gia đội văn nghệ trường cấp 3, viết nhạc chủ đề cho trường đại học, công ty đầu tiên. Nhưng sau này theo học ban A nên tôi chủ động đóng khả năng này lại. Chả thế mà thời gian đầu tham gia vào ngành công nghiệp sáng tạo này, anh sếp đầu tiên nhận xét tôi là “Không có khả năng sáng tạo và không phù hợp với ngành”. Đến tận bây giờ nhiều người gặp tôi vẫn có nhận định như thế, vì có thể bên ngoài tôi trông giống một nhà giáo hơn một nghệ sĩ, những hình mẫu mà con người hay gán ghép với khả năng của sáng tạo.
Tuy thế, tôi tin sáng tạo có thể đến từ bất cứ ai. Sáng tạo trong nghệ thuật hay ngành truyền thông chỉ là một phạm trù nhỏ của sáng tạo, phục vụ mục tiêu giải trí là nhiều. Sáng tạo trong khoa học thay đổi thế giới thì lại được nhìn nhận như nhàm chán và mô phạm. Tôi tin rằng phạm trù và định nghĩa của sáng tạo rất lớn và chúng ta ai cũng có thể sáng tạo dựa trên những trải nghiệm của chính mình. Sự thật là tôi có một em học viên trường Tôn Đức Thắng, lúc mới học lớp tôi em nói em không thích và thấy mình không có năng khiếu. Tôi khuyên em cứ tự tin học hết 15 buổi cùng tôi, và kết quả là điểm số của em thuộc tốp 5 của lớp.
Tóm lại, tôi tin chúng ta là những gì chúng ta tin tưởng. Sáng tạo không khó và nó là một quá trình rất vui thích. Theo góc nhìn tôn giáo thì Thượng Đế sáng tạo ra thế giới này như một sự nghỉ ngơi hay một phép thử, tuỳ vào niềm tin tôn giáo của từng người. Thế nên, với tôi sáng tạo là nguồn năng lượng bản nguyên nhất của vũ trụ và trong kỷ nguyên công nghệ này chúng ta có thể chia bớt, nhưng đừng chuyển giao hoàn toàn điều này cho máy móc. Tạm thế nhỉ, tôi xin phép dành vài điều còn lại cho chia sẻ ở bài tiếp theo.
#creativity #cascadeflowcreativity


